InsectCare

DE EN PL

Zintegrowany monitoring owadów na potrzeby renaturyzacji krajobrazów kulturowych

InsectCare opracowuje, testuje i waliduje metody monitoringu zapylaczy, chrząszczy z rodziny biegaczowatych oraz owadów związanych ze środowiskiem wodnym. W dwóch żywych laboratoriach (Living Labs) – w Rezerwacie Biosfery UNESCO Drömling oraz w Welskim Parku Krajobrazowym – równolegle stosowane i porównywane są klasyczne badania terenowe, techniki sensorowe oraz analiza wspomagana przez sztuczną inteligencję. Celem jest opracowanie wiarygodnych i ekonomicznie dostępnych metod monitoringu, które będzie można stosować również na innych obszarach, wspierając wdrażanie rozporządzenia (UE) 2024/1991 w sprawie odbudowy zasobów przyrodniczych.

Monitoring owadów w terenie, fot. Beata Bak

Okres realizacji

04/2026 – planowo 03/2029

Żywe laboratoria

po jednym w Niemczech (Drömling) i w Polsce (Welski Park Krajobrazowy)

Zakres monitoringu

zapylacze, biegaczowate, owady związane ze środowiskiem wodnym

Koordynacja

Hochschule Magdeburg-Stendal

Pełny tytuł projektu

Zintegrowany monitoring owadów i renaturyzacja na rzecz trwałej ochrony zapylaczy i wód w rezerwatach biosfery – praktyczne wsparcie wdrażania rozporządzenia UE w sprawie odbudowy zasobów przyrodniczych

Odbudowa zasobów przyrodniczych: terminy i obowiązek wykazania efektów

Rozporządzenie (UE) 2024/1991 Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie odbudowy zasobów przyrodniczych weszło w życie 18 sierpnia 2024 r. Do 2030 r. środki odbudowy mają łącznie objąć co najmniej 20% obszarów lądowych i co najmniej 20% obszarów morskich UE; do 2050 r. – wszystkie ekosystemy wymagające odbudowy. W odniesieniu do typów siedlisk wymienionych w załączniku I, których stan nie jest dobry, obowiązują etapowe cele: do 2030 r. środki odbudowy należy wprowadzić na co najmniej 30% ich całkowitego obszaru, do 2040 r. na co najmniej 60%, a do 2050 r. na co najmniej 90% obszaru każdej odpowiedniej grupy typów siedlisk. Artykuł 9 odnosi się bezpośrednio do rzek i ich ciągłości: do 2030 r. w Unii należy przywrócić co najmniej 25 000 km rzek do stanu swobodnego przepływu.

Artykuł 10 dotyczy odbudowy populacji owadów zapylających. Trend spadkowy ich populacji należy odwrócić najpóźniej do 2030 r. Następnie należy osiągnąć i utrzymywać trend wzrostowy liczebności populacji, mierzony co najmniej co sześć lat od 2030 r. Sposób prowadzenia monitoringu został już określony. Dnia 19 września 2025 r. Komisja przyjęła opartą na wiedzy naukowej metodę monitorowania różnorodności i populacji owadów zapylających w rozporządzeniu delegowanym (UE) 2025/2188, które weszło w życie 16 grudnia 2025 r. Metoda przewiduje znormalizowane, coroczne gromadzenie danych dotyczących liczebności i różnorodności gatunków owadów zapylających w odpowiedniej liczbie miejsc monitorowania, tak aby zapewnić reprezentatywność wyników. W stosownych przypadkach państwa członkowskie mają również promować naukę obywatelską podczas gromadzenia danych z monitorowania.

W ten sposób wyzwanie przesuwa się od samego wdrażania działań na rzecz odbudowy do wiarygodnego wykazania ich efektów. Rozszerzanie stref przybrzeżnych, ekstensyfikacja użytkowania użytków zielonych czy zakładanie powierzchni bogatych w rośliny kwitnące wymagają możliwości udokumentowania efektów w perspektywie wielu lat – w sposób porównywalny między regionami i możliwy do realizacji przy racjonalnych nakładach kadrowych. Same klasyczne badania terenowe mogą spełnić te wymagania jedynie w ograniczonym zakresie: są dokładne, ale pracochłonne, zależne od warunków pogodowych i dlatego nie zapewniają ciągłości czasowej danych. InsectCare odpowiada właśnie na tę lukę.

Kluczowe terminy – oraz okres realizacji projektu InsectCare

  1. 2024

    Wejście w życie rozporządzenia UE w sprawie odbudowy zasobów przyrodniczych.

  2. 2025

    Ustanowienie metody monitorowania różnorodności i populacji owadów zapylających.

  3. Wkład projektu · jeden z elementów InsectCare 2026–2029

    Testowanie klasycznych i wspomaganych technicznie metod monitoringu w dwóch żywych laboratoriach (Living Labs).

  4. 2030

    Kluczowe cele:

    • Odwrócenie trendu spadkowego populacji owadów zapylających.
    • Środki odbudowy mają objąć co najmniej 20% obszarów lądowych i 20% obszarów morskich UE.
    • Wprowadzenie środków odbudowy na co najmniej 30% całkowitego obszaru odpowiednich typów siedlisk wymienionych w załączniku I, których stan nie jest dobry.
    • Przywrócenie co najmniej 25 000 km rzek do stanu swobodnego przepływu.
  5. 2040

    Środki odbudowy należy wprowadzić na co najmniej 60% obszaru każdej odpowiedniej grupy typów siedlisk wymienionych w załączniku I, których stan nie jest dobry.

  6. 2050

    Środki odbudowy należy wprowadzić na co najmniej 90% obszaru każdej odpowiedniej grupy typów siedlisk wymienionych w załączniku I, których stan nie jest dobry; jednocześnie działaniami mają zostać objęte wszystkie ekosystemy wymagające odbudowy.

  • Zapylanie to wspólny wysiłek wielu grup owadów

    Do dziko żyjących owadów zapylających w Europie należą między innymi pszczoły, bzygowate, motyle dzienne i nocne, a także inne muchówki, osy i chrząszcze. Ich wymagania dotyczące miejsc gniazdowania, dostępności kwiatów i okresów aktywności lotnej znacznie się różnią – monitoring musi zatem uwzględniać tę różnorodność.

  • Cztery na pięć roślin kwiatowych zależy od zapylania przez zwierzęta

    Według Komisji Europejskiej około czterech na pięć gatunków kwitnących roślin uprawnych i dziko rosnących w Europie jest zależnych od zapylania przez zwierzęta. Zapylanie odbywa się przy tym przez całą dobę – w dzień przede wszystkim dzięki pszczołom i bzygowatym, a nocą dzięki motylom nocnym.

  • Woda i ląd tworzą jeden system ekologiczny

    Ważki, chruściki i chrząszcze wodne przechodzą wodne stadia larwalne oraz lądowe stadia dorosłe. Łączą w ten sposób oba środowiska i są wykorzystywane ze względu na swoją wartość wskaźnikową w ocenie wód i terenów zalewowych.

Trzy grupy stanowią podstawę dowodową

Fauna owadów obu obszarów jest badana w szerokim zakresie taksonomicznym. Jako grupy testowe dla nowych metod wybrano trzy grupy owadów, które można wiarygodnie oznaczać, które wrażliwie reagują na zmiany siedlisk i które można monitorować zarówno metodami klasycznymi, jak i z wykorzystaniem technologii. Dla każdej grupy powstają równoległe zbiory danych uzyskane obiema metodami monitoringu.

Dzikie pszczoły i inne owady zapylające

Grupa priorytetowa: dzikie pszczoły (Anthophila)

Grupa bezpośrednio objęta celami art. 10 rozporządzenia (UE) 2024/1991 w sprawie odbudowy zasobów przyrodniczych. Liczebność populacji i skład gatunkowy zależą bezpośrednio od dwóch czynników, którymi można aktywnie zarządzać: ciągłej dostępności zasobów kwiatowych przez cały okres wegetacyjny oraz dostępnych miejsc gniazdowania. Oba te czynniki można kształtować w terenie – a ich efekty mierzyć.

Dzika pszczoła na kwiecie

Dzika pszczoła na kwiecie

Monitoring klasyczny

Odłów siatką entomologiczną na stałych stanowiskach, prowadzony kilkukrotnie w ciągu sezonu. Każdy osobnik jest katalogowany i fotografowany; gatunki trudne do oznaczenia są identyfikowane w laboratoriach uczelni partnerskich.

Analiza

Skład gatunkowy, częstość stwierdzeń i stopień zasiedlenia pomocy gniazdowych są porównywane z dostępnością zasobów kwiatowych, warunkami siedliskowymi oraz danymi z systemów technicznych.

Biegaczowate

Carabidae

Biegaczowate są naziemnymi, epigeicznymi drapieżnikami oraz uznanymi wskaźnikami wilgotności gleby, warstwy ściółki i intensywności użytkowania terenu. Jako organizmy pożyteczne mają znaczenie również dla pszczelarstwa, ponieważ mogą pełnić funkcję naturalnych wrogów szkodników rodzin pszczelich.

Biegaczowaty w pułapce glebowej

Biegaczowaty w pułapce glebowej

Monitoring klasyczny

Pułapki glebowe typu Barbera rozmieszczone w stałym, krzyżowym układzie na powierzchniach kontrolnych i interwencyjnych, ze znormalizowanym czasem ekspozycji oraz powtarzanymi seriami odłowów w ciągu sezonu.

Analiza

Skład gatunkowy oraz zagęszczenie aktywności są zestawiane z szeregami czasowymi danych mikroklimatycznych. Pozwala to wykrywać różnice pomiędzy powierzchniami oraz wyprowadzać wskaźniki warunków siedliskowych i zachodzących zmian.

Owady związane ze środowiskiem wodnym

Odonata · Trichoptera · chrząszcze wodne (Coleoptera)

Larwy w wodzie, osobniki dorosłe w powietrzu: grupy te wskazują, czy działania renaturyzacyjne przynoszą efekty zarówno w środowisku wodnym, jak i w jego lądowym otoczeniu. Stanowią również ważny element bazy pokarmowej ryb, płazów i ptaków. Jako część makrozoobentosu należą do biologicznych elementów jakości uwzględnianych w dyrektywie 2000/60/WE ustanawiającej ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej (Ramowej Dyrektywie Wodnej).

Ważka w Drömlingu

Ważka w Drömlingu

Monitoring klasyczny

Odłów larw siatką hydrobiologiczną w wybranych mikrosiedliskach wodnych, metody pułapkowe dla stadiów uskrzydlonych, uzupełnione o ustrukturyzowaną ocenę warunków siedliskowych.

Analiza

Wskaźniki jakości siedliska, łączności ekologicznej i dynamiki emergencji służą do oceny działań renaturyzacyjnych oraz do ich integracji z narzędziami planistycznymi.

Dwa podejścia do monitoringu na tych samych powierzchniach

W obu żywych laboratoriach (Living Labs) wyznaczane są powierzchnie kontrolne i interwencyjne, które przez trzy lata będą poddawane powtarzanym badaniom. Monitoring klasyczny oraz monitoring wspomagany technologią prowadzone są równolegle i w sposób zsynchronizowany – tylko takie porównanie pozwala określić ilościowo, jak wiarygodnie metody zautomatyzowane wykrywają, zliczają i identyfikują owady.

Dane referencyjne oparte na uznanych standardach

Klasyczne badania terenowe dostarczają danych referencyjnych, względem których należy oceniać każdą nową metodę monitoringu. Metodyka opiera się na metodyce ogólnoniemieckiego monitoringu owadów koordynowanego przez Bundesamt für Naturschutz (BfN), a w odniesieniu do wodnych stadiów rozwojowych również na wymaganiach dotyczących pobierania prób wynikających z dyrektywy 2000/60/WE ustanawiającej ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej (Ramowej Dyrektywy Wodnej).

Klasyczny monitoring owadów w terenie

Prace terenowe polskiego zespołu w Drömlingu.

  • Odłów siatką entomologiczną na ustalonych stanowiskach, z katalogowaniem i dokumentacją fotograficzną stwierdzonych osobników
  • Pułapki glebowe rozmieszczone w znormalizowanym układzie do monitoringu biegaczowatych
  • Pobieranie wodnych stadiów larwalnych za pomocą siatek hydrobiologicznych oraz metody pułapkowe stosowane do stadiów dorosłych
  • Równoległa charakterystyka struktury siedlisk, warunków pogodowych oraz parametrów gleby
  • Powtarzane kampanie monitoringowe umożliwiające rozróżnienie dynamiki sezonowej i międzyrocznej
  • Oznaczanie taksonomiczne trudnych do identyfikacji gatunków w laboratorium

Ciągły, bezinwazyjny monitoring

Systemy sensorowe prowadzą pomiary także tam i wtedy, gdy ciągła obecność personelu nie jest możliwa: nocą, przez wiele tygodni oraz pod wodą. Monitoring ten nie wymaga odławiania i usuwania osobników ze środowiska, dzięki czemu ogranicza ingerencję w siedliska. Dane są analizowane z wykorzystaniem modeli sztucznej inteligencji trenowanych w ramach infrastruktury sztucznej inteligencji KITT Hochschule Magdeburg-Stendal.

Stacja monitoringu wspomaganego technologią w żywym laboratorium

Prototyp w HTW Berlin, lato 2026

  • Bioakustyka i sygnatury częstotliwości uderzeń skrzydeł do wykrywania i identyfikacji owadów latających
  • Systemy wizyjne in situ przy pomocach gniazdowych, kwiatach i miejscach emergencji, również do zastosowań podwodnych
  • Zminiaturyzowana telemetria do badania wykorzystania przestrzeni, wyboru miejsc odpoczynku oraz efektów barierowych
  • Czujniki środowiskowe przy stanowiskach monitoringowych umożliwiające powiązanie aktywności owadów z warunkami mikroklimatycznymi
  • Autonomiczna energetycznie, długotrwała praca urządzeń w terenie z wykorzystaniem energooszczędnych technologii
  • Znormalizowane przechowywanie danych wraz z metadanymi i otwartymi interfejsami

Klucz metodologiczny: Równoczesne porównanie obu podejść na tych samych powierzchniach pozwala określić, jak wiarygodnie działają zautomatyzowane metody monitoringu i w jakich obszarach mogą one w użyteczny sposób uzupełniać monitoring klasyczny.

Tak mogłaby wyglądać stacja pomiarowa

Każda stacja łączy monitoring owadów z rejestracją warunków środowiskowych. Bez takich danych odniesienia liczby odłowionych osobników są trudne do interpretacji: aktywność, okresy lotu i emergencja owadów zależą bezpośrednio od warunków pogodowych i mikroklimatu. Owady zapylające są selektywnie przywabiane za pomocą bodźców barwnych i świetlnych, na które reagują.

Transmisja do bazy danych projektu 1 2 3 4 5 6 7 8
  1. 1 Czujniki meteorologiczne i klimatyczne na maszcie
  2. 2 Panel fotowoltaiczny umożliwiający pracę niezależną od sieci
  3. 3 Kamera monitorująca pułapkę
  4. 4 Mikrofon do rejestracji dźwięków
  5. 5 Bodźce barwne i świetlne służące do przywabiania owadów
  6. 6 Pułapka do klasycznego odłowu referencyjnego
  7. 7 Pułapka glebowa i czujniki glebowe
  8. 8 Rejestrator danych i transmisja danych

Schemat przedstawia zasadę działania stacji. To, które komponenty zostaną ostatecznie zastosowane, w jakim układzie i w jakiej liczbie, zostanie opracowane w ramach projektu, a następnie przetestowane w warunkach terenowych.

Dwa żywe laboratoria jako regiony modelowe

Oba obszary są silnie związane z wodą i objęte ochroną, różnią się jednak rzeźbą terenu, sposobem użytkowania oraz genezą krajobrazu. Różnice te są z punktu widzenia metodyki pożądane: metody, które sprawdzą się w obu obszarach, będą miały większy potencjał zastosowania również na innych obszarach chronionych.

NIEMCY POLSKA Morze Bałtyckie ok. 600 km w linii prostej Magdeburg Berlin Warszawa Olsztyn Drömling Welski Park
Schematyczne położenie dwóch żywych laboratoriów: Drömling w Niemczech, na terenie krajów związkowych Saksonia-Anhalt i Dolna Saksonia, oraz Welski Park Krajobrazowy w województwie warmińsko-mazurskim w Polsce.
Krajobraz Rezerwatu Biosfery UNESCO Drömling w Niemczech

Krajobraz Drömlingu

Rezerwat Biosfery UNESCO Drömling

Saksonia-Anhalt i Dolna Saksonia, Niemcy

Jeden z najważniejszych w Niemczech kompleksów torfowisk niskich, uznany przez UNESCO w czerwcu 2023 r. Obszar charakteryzuje się gęstą siecią rowów, wód stojących, podmokłych łąk, torfowisk i lasów łęgowych; dynamika zalewów oraz poziom wód gruntowych determinują jakość siedlisk i skład gatunkowy. Tradycyjny system zagospodarowania torfowisk Moordammkultur, obejmujący około 2 500 hektarów, jest uznawany za unikatowy w Światowej Sieci Rezerwatów Biosfery UNESCO.

Powierzchnia 45 220 ha
Sieć rowów ok. 2 200 km
Torfowiska niskie i gleby organiczne ok. 16 800 ha

Strona Rezerwatu Biosfery · Wniosek nominacyjny UNESCO (PDF)

Oczekiwane rezultaty projektu

Rezultaty projektu są opracowywane w taki sposób, aby mogły być wykorzystywane również po zakończeniu jego realizacji – przez administracje obszarów chronionych, organy administracji wodnej, samorządy, użytkowników gruntów oraz w dydaktyce akademickiej.

Referencyjne zbiory danych dotyczące fauny owadów Dane dotyczące składu gatunkowego i dynamiki populacji w obu obszarach badawczych, udostępniane jako otwarte zbiory danych zgodne ze standardami naukowymi i możliwe do cytowania.
Zwalidowane metody monitoringu Wiarygodna ocena dokładności, rozdzielczości czasowej i ograniczeń metod bioakustycznych, wizyjnych oraz biotelemetrycznych.
Wskaźniki skuteczności renaturyzacji Wskaźniki wyprowadzone z danych terenowych i sensorowych, możliwe do integracji z istniejącymi narzędziami planowania i monitoringu środowiska.
Przetestowane działania siedliskowe Pomoce gniazdowe ze zintegrowaną techniką pomiarową, pasy kwietne i struktury stref przybrzeżnych – wraz z udokumentowaną skutecznością ekologiczną poszczególnych działań.
Otwarte modele danych i oprogramowanie Struktury baz danych, interfejsy i oprogramowanie analityczne zostaną opublikowane, aby umożliwić integrację kolejnych stacji pomiarowych i obszarów badawczych.
Insect Knowledge Hub Cyfrowa platforma dydaktyczna i edukacyjna projektu integruje wiedzę metodyczną, dane oraz materiały edukacyjne.

Trzy lata realizacji projektu

2026
Wybór i charakterystyka ekologiczna powierzchni kontrolnych i interwencyjnych
Utworzenie żywych laboratoriów i harmonizacja standardów prowadzenia badań
Rozpoczęcie monitoringu klasycznego w obu obszarach badawczych
Opracowanie modelu danych, bazy danych i interfejsów
2027
Pierwsze kampanie pomiarowe w terenie z wykorzystaniem nowych prototypów
Zsynchronizowane badania prowadzone równolegle z monitoringiem klasycznym w celu walidacji
Trenowanie i testowanie metod analizy wspomaganej przez sztuczną inteligencję
Realizacja działań siedliskowych oraz instalacja pomocy gniazdowych
2028
Optymalizacja techniki pomiarowej i rozszerzenie obszaru działań
Opracowanie i walidacja wskaźników
Publikacje i konferencje naukowe w Niemczech i w Polsce
Rekomendacje dla praktyki, transfer wiedzy i trwałe wdrożenie rezultatów

Współpraca oparta na wcześniejszych doświadczeniach

Podstawą projektu jest istniejące porozumienie o współpracy między ministerstwem właściwym do spraw środowiska kraju związkowego Saksonia-Anhalt, reprezentowanym przez Rezerwat Biosfery UNESCO Drömling w Niemczech, a polskimi instytucjami partnerskimi. Wspólne obozy naukowe poświęcone inwentaryzacji owadów rozwinęły się w wieloletni projekt badawczy łączący ekologię, entomologię, inżynierię oraz rozwój rozwiązań wykorzystujących sztuczną inteligencję.

Niemiecki i polski zespół projektu InsectCare
Niemiecko-polski zespół projektowy podczas wizyty partnerskiej w październiku 2025 r.

Niemcy

Hochschule Magdeburg-Stendal Koordynacja projektu, Institut für Wasserwirtschaft und Ökotechnologie
AG Ingenieurökologie
AG Gewässer- und Renaturierungsökologie
AG BEE / KI-Tech
Rezerwat Biosfery UNESCO Drömling Żywe laboratorium i administracja obszaru chronionego

Polska

Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie
Katedra Pszczelnictwa
Katedra Entomologii i Fitopatologii
Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu
Pracownia Pszczelnictwa , Katedra Zoologii
Welski Park Krajobrazowy Żywe laboratorium i administracja parku

W pracach terenowych uczestniczą studenci i doktoranci obu uczelni.

Partnerzy stowarzyszeni

Unterhaltungsverband Obere Ohre
Unterhaltungsverband Aller
Unterhaltungsverband Jeetze
BWK Sachsen-Anhalt e. V.

 

Projekt InsectCare jest wspierany finansowo ze środków kraju związkowego Saksonia-Anhalt.